Vùng đất Tuyên Quang không chỉ nổi tiếng với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn ẩn chứa trong mình những câu chuyện tâm linh huyền bí. Một trong những điểm đến thu hút sự quan tâm của du khách và người dân địa phương chính là Ngôi Đền Thờ Cô Bé Mỏ Than, hay còn gọi là Sơn Thán Linh Từ. Nơi đây không chỉ là một di tích lịch sử – văn hóa mà còn là trung tâm tín ngưỡng Thờ Mẫu tại Tuyên Quang, đặc biệt là thờ Mẫu Thượng Ngàn, gắn liền với sự tích về Cô Bé Mỏ Than – một vị thánh cô bản cảnh linh thiêng cai quản vùng đất này. Bài viết này, được biên soạn bởi Hiệp Hội Doanh Nghiệp Tuyên Quang, sẽ đưa quý độc giả khám phá những giá trị văn hóa, lịch sử và tâm linh sâu sắc của ngôi đền này.
Nguồn Gốc Huyền Bí Của Cô Bé Mỏ Than
Truyền thuyết kể rằng, xưa kia thần Kim Quy ở biển Đông Hải hay tin Vua Cha và Thánh Mẫu có mỏ quý, liền âm mưu cùng cá kình Đông Hải đánh cắp mang về. Tuy nhiên, hành vi này đã bị Ông Cóc, vị thần canh giữ miếu sơn gần đó, phát hiện. Tiếng nghiến răng của Ông Cóc đã lay động Ngọc Hoàng Thượng Đế trên Thiên Cung. Ngài liền phái Cô Bé cưỡi hai con thiên long giáng trần.
Khi phát hiện thần Kim Quy đang lén lút, Cô Bé đã nhanh chóng lao xuống, dùng chân chặn cổ rùa, gót chân phải để lại một vết mờ trên mai rùa, còn bàn chân trái thì đè oằn cổ Kim Quy. Ngay lập tức, thần rùa và cá kình đều hóa đá.
Cô bé Mỏ Than hóa đá thần Kim Quy và cá kình
Hình ảnh minh họa truyền thuyết Cô Bé Mỏ Than trấn áp thần Kim Quy.
Sau đó, Cô Bé xin Vua Cha và Thánh Mẫu cho phép ngàn xanh bao phủ mỏ than, mang đến bóng mát quanh năm. Cô ở lại trần gian, dùng y thuật chữa bệnh cho muôn dân. Khi rảnh rỗi, Cô thường gọi đàn chim ngũ sắc đến ca hát. Tương truyền, khi Cô rời đi, đôi dải lưng màu đen của Người đã hóa thành đôi long xà có mào, trở thành những người bảo vệ trung thành cho đền, phủ. Người dân tin rằng, những ai có tâm thành kính khi trông thấy đôi long xà sẽ được ban phúc lộc, công danh tấn tới. Ngược lại, những kẻ có ý đồ xấu xa, xin xỏ bất chính sẽ bị Cô trừng phạt, gia đình ly tán, tài sản tiêu tán.
Chính nhờ ơn Cô Bé Mỏ Than mà nguồn mỏ quý xưa kia vẫn còn. Về sau, khi thực dân Pháp phát hiện ra mỏ than, chúng gọi đây là “vàng đen” của đất nước. Tuy nhiên, những tai nạn sập hầm mỏ gây nhiều thương vong sau đó được người dân đồn thổi là do chúng đã xâm phạm vào đất thiêng của Thánh Cô. Từ đó, Cô được tôn xưng là Cô Bé Mỏ Than và được thờ phụng tại Đền Mỏ Than, nơi có những pho tượng Kim Quy, Kình Ngư và Ông Ba Mươi phủ phục như những nhân chứng cho sự kiện lịch sử linh thiêng này.
Cô Bé Mỏ Than, giống như nhiều vị Cô Bé Thượng Ngàn khác, mang trong mình tính cách mạnh mẽ và có phần “đanh đá”. Nếu làm phật ý Cô hoặc có tâm địa bất chính, người ta có thể bị hành cho “dở dại dở điên”. Ngược lại, nếu Cô hài lòng, với tấm lòng ngay thẳng, người ta sẽ được ban cho tài lộc, sức khỏe dồi dào và cuộc sống an khang, trường thọ. Đây là một nét đặc trưng trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, thể hiện sự tôn kính và cả sự e sợ đối với các đấng siêu nhiên.
Kiến Trúc Độc Đáo Của Đền Mỏ Than
Ngôi Đền Thờ Cô Bé Mỏ Than tọa lạc trên đỉnh Thán Sơn, nơi bốn mùa cây xanh rợp bóng. Với tổng diện tích khuôn viên lên tới 1.407,2 m2, ngôi đền mang đến một không gian thanh tịnh và uy nghiêm. Con đường lát đá dẫn lên đền, hai bên là những cây cổ thụ tỏa bóng mát, cùng với những phiến đá đen có hình dáng kỳ lạ, đã tạo nên một bức tranh sơn thủy hữu tình, khiến nơi đây từng đi vào thi ca.
Kiến trúc hiện tại của Đền Mỏ Than được xây dựng theo kiểu chữ Đinh, bao gồm tòa tiền đường và hậu cung. Đền quay mặt về hướng Đông Nam. Trước tiên là bức bình phong được xây bằng gạch, tạo dáng hình cuốn thư. Ở giữa bình phong đắp nổi chữ “Thọ” tròn trịa, hai bên là hình rồng chầu cách điệu và hoa văn kỷ hà. Phía dưới ghi lại năm khánh thành đền Mỏ Than (năm 1935), đánh dấu một cột mốc quan trọng trong lịch sử ngôi đền.
Kiến trúc Đền Mỏ Than
Toàn cảnh Đền Thờ Cô Bé Mỏ Than với kiến trúc cổ kính.
Phía sau bức bình phong là tòa tiền đường. Tòa tiền đường gồm ba gian, với diện tích 10m x 4m, mang kiến trúc tường hồi bít đốc tay ngai. Trên bờ nóc, hình rồng chầu mặt trời được đắp nổi, cùng với hệ thống tường chịu lực vững chắc. Hai gian bên phía trước được trổ cửa sổ hình chữ Thọ. Kiến trúc của tòa tiền đường khá đơn giản, các cấu kiện được bào trơn đóng bén, mái lợp ngói mũi hài, tạo nên vẻ đẹp hài hòa và thanh thoát.
Hậu cung liền kề với gian giữa của tiền đường, có diện tích 3m x 3m. Nền hậu cung được lát gạch hoa, xung quanh được bưng kín bằng vật liệu bền vững. Phía ngoài là án thờ bằng gỗ cao 1,4m, được sơn son thếp vàng, trang trí lư hương, đỉnh trầm. Trên cửa võng chạm nổi hình rồng chầu và hoa văn kỷ hà. Bên trong án thờ là khám thờ bằng gỗ sơn son thếp vàng, phía trên là cửa võng chạm nổi hình rồng chầu mặt trời cách điệu và hoa văn kỷ hà. Bên trong khám thờ là bộ tượng Tam tòa Thánh Mẫu, bao gồm Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn và Mẫu Thoải. Những pho tượng này được đúc bằng đồng, cao 0,70m, có khuôn mặt giống nhau, đội mũ tỳ lư, cổ đeo anh lạc, tư thế ngồi tọa thiền và khoác áo choàng, thể hiện sự uy nghiêm và phúc hậu của các đấng tối cao trong tín ngưỡng thờ Mẫu.
Lễ Hội Và Các Khu Vực Tâm Linh Khác
Từ Đền Mẫu, đi về phía phải, qua bậc tam cấp là tới sân Đền thờ Đức Thánh Trần. Phía ngoài là ban thờ Mẫu Bán Thiên Cửu Trùng. Đáng chú ý, phía trước đền có một phiến đá đen lớn, có hình dáng tựa rồng chầu, bao quanh là nhiều cây xanh tỏa bóng mát. Đền Đức Thánh Trần là một ngôi kiến trúc một gian, xây dựng bằng vật liệu bền vững, với diện tích 24 m2. Bên ngoài là nơi khách hành hương dâng lễ, bên trong là ban thờ xây kiểu vòm cuốn. Ban thờ cao 1,5m, xây gạch, kiểu dật cấp. Phía ngoài ban thờ là nhang án, lư hương, các đồ tế tự và minh khí. Tượng Đức Thánh Trần, cao 0,70m, được đặt trong khung kính. Tượng khắc họa Ngài trong tư thế ngồi, đội mũ võ tướng, khuôn mặt cương nghị nhưng vẫn hiền từ, chòm râu dài, mặc triều phục và đi hia. Hai tay Ngài đặt trên đầu gối. Phía dưới ban thờ Đức Thánh Trần là tranh thờ ngũ hổ.
Đường lên Đền Mỏ Than
Con đường xanh mát dẫn lên Đền Mỏ Than.
Cô Bé Mỏ Than Tuyên Quang được thờ phụng tại Đền Mỏ Than, thuộc phường Minh Xuân, thành phố Tuyên Quang. Đây cũng là nơi thờ Mẫu Thượng Ngàn và Đức Thánh Trần Triều. Cô Bé Mỏ Than chính là hiện thân của Cô Bé Thượng Ngàn trên vùng đất này. Ngôi đền này nằm rất gần Đền Cây Xanh Tuyên Quang, do đó, du khách khi ghé thăm Đền Cây Xanh thường có thói quen ghé qua thăm Đền Mỏ Than. Tên gọi Đền Mỏ Than xuất phát từ chính vị trí của nó: một khu vực mỏ than cũ từng thuộc về thực dân Pháp.
Phía sau đền thờ Mẫu, qua một khoảng sân rộng là lầu Chúa Sơn Trang. Bên trái lầu Bà Chúa Sơn Trang có một con đường dẫn đến một hang đá, nơi có lầu thờ Cô Bé Mỏ Than. Cạnh miếu thờ này là những phiến đá có hình dáng kỳ lạ, gợi lên trí tưởng tượng phong phú của du khách. Trong số đó, nổi bật là “hang Rùa”, nơi người dân địa phương vẫn thường xuyên kể lại về truyền thuyết “Thần Kim Quy hóa đá”.
Các hiện vật được lưu giữ tại Đền Mỏ Than bao gồm: bảy pho tượng đồng được đúc vào năm 1923 (niên hiệu Bảo Đại thứ bảy); hai quả chuông đồng cùng niên đại; ba đôi chân đèn; hai lư hương đồng dùng để đốt hương nhang; và ba đạo sắc phong cùng nhiều bức đại tự, câu đối và các đồ tế tự khác. Nhờ những giá trị lịch sử và văn hóa quan trọng, Đền Mỏ Than đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Tuyên Quang xếp hạng là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh vào ngày 19/11/2007.
Ý Nghĩa Tâm Linh Và Giá Trị Văn Hóa
Cô Bé Mỏ Than không chỉ là một nhân vật trong truyền thuyết mà còn đại diện cho sức mạnh bảo vệ đất đai, tài nguyên và mang lại sự bình an cho dân chúng. Tín ngưỡng thờ Mẫu, trong đó có thờ Cô Bé Thượng Ngàn và Cô Bé Mỏ Than, đã ăn sâu vào đời sống tinh thần của người Việt, thể hiện lòng biết ơn đối với các đấng linh thiêng đã che chở và ban phước. Ngôi đền Mỏ Than là minh chứng sống động cho sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian và lịch sử địa phương, thu hút không chỉ những người đi lễ mà còn cả những người yêu thích khám phá văn hóa.
Việc nghiên cứu và bảo tồn những di tích như Đền Mỏ Than có ý nghĩa quan trọng trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Hiệp Hội Doanh Nghiệp Tuyên Quang luôn khuyến khích việc tìm hiểu và phát huy các giá trị văn hóa, tâm linh, góp phần quảng bá hình ảnh Tuyên Quang đến với du khách trong và ngoài nước.
Hương Xưa Đức Thụ – Đồng Hành Cùng Truyền Thống Tâm Linh
Trong không gian văn hóa tâm linh phong phú của Tuyên Quang, các sản phẩm hương nhang đóng vai trò quan trọng trong các nghi lễ thờ cúng. “Hương Xưa Đức Thụ” là một thương hiệu chuyên cung cấp các sản phẩm hương nhang sạch từ thảo mộc thiên nhiên. Với mong muốn kết hợp tinh hoa của các loại thảo mộc tự nhiên và các phong tục tín ngưỡng truyền thống, Hương Xưa Đức Thụ không ngừng học hỏi và phát triển để mang đến những mùi hương thơm khác biệt, độc đáo cho các sản phẩm hương nhang Việt Nam.
Tin tức khác:
- Di tích lịch sử – văn hóa tỉnh Tuyên Quang
- Khám phá Đền Cây Xanh Tuyên Quang
- Cẩm nang du lịch Tuyên Quang
