Chùa Phúc Lâm, tọa lạc tại thôn Nà Tông, xã Thượng Lâm, huyện Lâm Bình, Tuyên Quang, không chỉ là một điểm đến tâm linh mà còn là minh chứng sống động cho bề dày lịch sử và văn hóa của vùng đất này. Với lịch sử hình thành từ thế kỷ XIII – XIV, ngôi chùa cổ này đã được công nhận là Di tích Quốc gia, mang trong mình những giá trị khảo cổ học quý giá và là niềm tự hào của người dân địa phương, cũng như là một điểm nhấn quan trọng trong bản đồ du lịch tâm linh của tỉnh Tuyên Quang. Bài viết này, được tổng hợp và biên soạn bởi Hiệp Hội Doanh Nghiệp Tuyên Quang, sẽ cùng bạn khám phá những nét độc đáo và ý nghĩa sâu sắc của Chùa Phúc Lâm.
Vẻ Đẹp Sơn Thủy Hữu Tình Và Truyền Thuyết Vùng Cao
Ngôi chùa cổ Phúc Lâm, còn được biết đến với tên gọi Phúc Lâm Tự, nằm trên một khu đất cao, rộng rãi và thoáng đãng, tựa lưng vào ngọn núi cổ Rùa hùng vĩ và hướng mặt ra cánh đồng Nà Tông bát ngát. Khung cảnh xung quanh chùa như một bức tranh thủy mặc, với những dãy núi trùng điệp phủ mây trắng quanh năm, tạo nên một không gian thanh tịnh và huyền ảo. Tương truyền, vùng đất này gắn liền với truyền thuyết về 99 ngọn núi được đàn phượng hoàng chọn làm nơi an cư, trong đó có ngọn núi phía sau chùa mang hình dáng một chú rùa cổ xưa. Bên cạnh đó, núi Cô Tiên với vẻ đẹp kỳ bí càng tô điểm thêm cho sự huyền thoại của quần thể chùa và thung lũng Thượng Lâm.
Cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ bao quanh Chùa Phúc Lâm
Thượng Lâm, nơi có Chùa Phúc Lâm, được ví như một “vườn treo Babilon” thu nhỏ, với địa thế đặc biệt được bao bọc bởi các dãy núi đá. Sự giao hòa giữa trời đất, địa khí phong thủy nơi đây đã tạo nên một vùng đất trù phú và đầy huyền bí. Truyền thuyết về đàn phượng hoàng bay về làm tổ trên 99 ngọn núi là một minh chứng cho sự linh thiêng và vẻ đẹp độc đáo của vùng đất này, góp phần tạo nên một quần thể núi đá sinh động bao quanh lòng chảo Thượng Lâm.
Dấu Tích Khảo Cổ Giá Trị Của Chùa Phúc Lâm
Nghiên cứu về Chùa Phúc Lâm cho thấy, ngôi chùa cổ xưa kia được xây dựng chủ yếu bằng gỗ, một nét kiến trúc phổ biến của các chùa làng vùng Trung du Bắc bộ. Khuôn viên chùa, với diện tích khoảng 600m2, không chỉ thờ Phật mà còn thờ các vị thần bản địa, phản ánh một nét sinh hoạt tín ngưỡng độc đáo và gắn bó mật thiết với đời sống của cư dân vùng cao. Sự kết hợp này giữa tín ngưỡng Phật giáo và thờ cúng thần linh bản địa cho thấy sự giao thoa văn hóa đặc sắc tại Chùa Phúc Lâm.
Kiến trúc độc đáo của Chùa Phúc Lâm
Tại Chùa Phúc Lâm, các nhà khảo cổ đã phát hiện được một tổ hợp các mảnh tháp đất nung quý giá, bao gồm mái tháp, thân tháp, đế tháp và các mảng phù điêu trang trí kiến trúc. Những phù điêu này khắc họa hình ảnh rồng, phượng hoàng, và cánh sen cách điệu, mang đậm dấu ấn của nghệ thuật thời Trần. Đặc biệt, các họa tiết rồng với bờm chải ngược, mắt mở to và chân có ba móng vuốt thể hiện sự khỏe khoắn và đường nét điêu khắc tinh xảo, chứng tỏ kỹ thuật chế tác cao của người xưa. Những hiện vật này không chỉ là minh chứng cho giá trị nghệ thuật mà còn là nguồn tư liệu quý giá để nghiên cứu về lịch sử kiến trúc và mỹ thuật Việt Nam thời Trần.
Niên Đại Và Đặc Trưng Kiến Trúc Độc Đáo
Dựa trên các phế tích còn lại, Chùa Phúc Lâm được xác định ra đời trong khoảng thời gian từ giữa thế kỷ XIII đến thế kỷ XIV, dưới thời nhà Trần. Tòa tiền đường của chùa có kích thước 15m x 6m, từng là nơi người dân địa phương tụ họp để hành lễ vào các dịp rằm và mùng một hàng tháng. Một điểm đặc biệt tại chùa là sự hiện diện của 14 tảng kê chân cột bằng đá xanh hình vuông, một số vẫn còn giữ nguyên vị trí ban đầu. Những tảng đá này, được gia công tỉ mỉ, không chỉ có giá trị về mặt kiến trúc mà còn thể hiện kỹ thuật chế tác đá của người dân địa phương thời bấy giờ.
Cận cảnh những tảng đá kê cột cổ tại Chùa Phúc Lâm
Các pho tượng thờ tại Chùa Phúc Lâm cũng mang những nét đặc trưng riêng biệt, phản ánh văn hóa của cư dân vùng cao. Theo các nhà khảo cổ, những pho tượng này có niên đại khoảng thế kỷ XIV, là một trong số ít tượng thờ cổ nhất ở vùng núi phía Bắc còn lưu giữ được. Tượng được làm bằng gỗ, để mộc không sơn son thiếp vàng, với khuôn mặt nữ, tóc búi cao trên đỉnh đầu. Mặc dù một số tượng đã bị hư hại, nhưng đường nét và biểu cảm vẫn toát lên vẻ tự nhiên, có hồn, gợi nhớ đến nghệ thuật tạc tượng của các dân tộc Tây Nguyên. Điều này cho thấy sự giao thoa văn hóa và kỹ thuật nghệ thuật giữa các vùng miền khác nhau trên lãnh thổ Việt Nam.
Pho tượng cổ bằng gỗ tại Chùa Phúc Lâm
Toà Tam bảo, nơi đặt các pho tượng Phật, được thiết kế theo kiểu giật cấp với bệ thờ cao. Các pho tượng đều được chế tác bằng gỗ, ngồi thiền trên tòa sen, toát lên vẻ trang nghiêm và thanh tịnh. Dù không được chạm khắc trau chuốt như các tác phẩm nghệ thuật ở đồng bằng, các pho tượng tại Chùa Phúc Lâm lại mang một vẻ đẹp mộc mạc, chân thực và đầy sức sống, thể hiện rõ nét tinh thần và tâm hồn của người dân nơi đây.
Bảo Tồn Và Phát Huy Giá Trị Di Sản Quốc Gia
Ngoài những hiện vật được Bảo tàng Tuyên Quang phát hiện, nhiều cổ vật quý giá khác gắn liền với Chùa Phúc Lâm vẫn đang được cộng đồng dân cư xã Thượng Lâm gìn giữ như những báu vật. Hơn chục bức tượng thờ và nhiều hiện vật có giá trị khác đã tồn tại hàng trăm năm, minh chứng cho tài hoa của các nghệ nhân dân gian xưa. Sự tồn tại bền bỉ của những hiện vật này là minh chứng sống động cho sự phát triển kinh tế, văn hóa rực rỡ dưới triều đại nhà Trần, cũng như sự giao thoa văn hóa giữa đồng bào dân tộc Tày và các vùng miền khác trong cả nước.
Hiện vật cổ được gìn giữ tại Chùa Phúc Lâm
Năm 2009, một dấu mốc quan trọng đã đến khi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức xếp hạng Chùa Phúc Lâm là Di tích Quốc gia. Sự công nhận này không chỉ mang lại niềm tự hào lớn lao mà còn đặt ra trách nhiệm nặng nề cho chính quyền và nhân dân địa phương trong việc bảo tồn và gìn giữ di sản văn hóa quý báu này. Để phát huy giá trị của di tích, vào năm 2012, UBND huyện Lâm Bình đã triển khai dự án tu bổ, phục hồi và phát huy giá trị truyền thống của chùa. Công trình này đã góp phần tôn tạo và bảo tồn ngôi chùa theo đúng kiến trúc cổ Việt Nam, hình chữ Nhất, mang đậm dấu ấn lịch sử.
Toàn cảnh Chùa Phúc Lâm sau khi tu bổ
Sau khi hoàn thiện công trình tu bổ vào năm 2013, Chùa Phúc Lâm đã trở thành một điểm du lịch tâm linh thu hút đông đảo du khách thập phương. Hằng năm, vào dịp Rằm tháng Giêng, nhân dân các dân tộc Tuyên Quang cùng du khách từ khắp nơi lại tề tựu về chùa để dâng lễ cầu an, cầu phúc. Chính quyền xã Thượng Lâm, phối hợp cùng nhà chùa, còn tổ chức Lễ hội Chùa Phúc Lâm, gắn liền với Lễ hội Lồng Tông và Ngày hội văn hóa các dân tộc. Ông Cao Văn Minh, Trưởng phòng Văn hóa – Thông tin huyện Lâm Bình, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì và phát huy các lễ hội này, không chỉ để bảo tồn văn hóa mà còn thúc đẩy du lịch địa phương.
Chùa Phúc Lâm, với bề dày lịch sử, giá trị khảo cổ học và vẻ đẹp thiên nhiên quyến rũ, thực sự là một viên ngọc quý trong kho tàng di sản văn hóa của Tuyên Quang. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của di tích này không chỉ là trách nhiệm của địa phương mà còn là đóng góp quan trọng vào việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam cho các thế hệ mai sau.
