Tuyên Quang, một tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam, không chỉ nổi tiếng với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn là vùng đất giàu truyền thống văn hóa, nơi hội tụ đa dạng sắc màu của các dân tộc thiểu số. Nơi đây được ví như một “bảo tàng cách mạng sống” với bề dày lịch sử và những bản sắc văn hóa độc đáo, trong đó, các lễ hội đóng vai trò quan trọng, phản ánh đời sống tinh thần, tín ngưỡng và khát vọng của cộng đồng. Bài viết này, với sự tổng hợp và biên soạn từ Hiệp Hội Doanh Nghiệp Tuyên Quang, sẽ đưa bạn khám phá những lễ hội đặc sắc nhất, góp phần làm nên thương hiệu văn hóa của xứ Tuyên.
Lễ hội Thành Tuyên – Đêm hội Trung thu rực rỡ sắc màu
Nhắc đến Tuyên Quang, không thể không nhắc đến Lễ hội Thành Tuyên, một lễ hội đã trở thành niềm tự hào của người dân nơi đây và được ghi nhận trên bản đồ các lễ hội độc đáo của Việt Nam. Lễ hội này đặc biệt diễn ra vào dịp Trung thu hằng năm, thu hút sự chú ý của đông đảo người dân và du khách thập phương. Điểm nhấn độc đáo và ấn tượng nhất của Lễ hội Thành Tuyên chính là màn rước đèn lồng khổng lồ với đủ hình dáng, kích thước, mô phỏng các nhân vật dân gian, con vật quen thuộc hay những câu chuyện truyền thuyết. Những chiếc đèn lồng này được chế tác vô cùng tinh xảo, rực rỡ sắc màu, diễu hành qua các tuyến phố chính của thành phố, tạo nên một không khí lễ hội tưng bừng, nhộn nhịp.
Sự độc đáo của Lễ hội Thành Tuyên không chỉ dừng lại ở quy mô mà còn được khẳng định qua những kỷ lục Guiness Việt Nam được ghi nhận. Lễ hội này đã hai lần được xác nhận là “Lễ hội có nhiều mô hình đèn Trung thu độc đáo, lớn nhất Việt Nam”. Năm 2024, “Lễ hội Thành Tuyên” còn chính thức được Cục Sở hữu trí tuệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu, khẳng định giá trị và vị thế của một lễ hội sáng tạo, mang đậm bản sắc văn hóa địa phương. Bên cạnh màn rước đèn, lễ hội còn có nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ sôi động, các cuộc thi làm đèn lồng, góp phần gìn giữ và phát huy nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc.
Mô hình đèn lồng khổng lồ trong Lễ hội Thành Tuyên
Lễ hội Rước Mẫu Đền Hạ, Đền Thượng, Đền Ỷ La – Nét đẹp văn hóa tâm linh
Lễ hội Rước Mẫu, hay còn gọi là Lễ hội Đền Hạ, Đền Thượng, Đền Ỷ La, là một trong những lễ hội lớn nhất trong năm của người dân thành phố Tuyên Quang. Lễ hội này diễn ra từ ngày mùng 10 đến 16 tháng Hai âm lịch hằng năm, mang đậm giá trị văn hóa tâm linh và lịch sử sâu sắc. Tâm điểm của lễ hội là nghi thức rước Mẫu, thể hiện lòng thành kính và biết ơn đối với công đức của các vị nữ thần. Cụ thể, vào ngày 11 tháng Hai, người dân rước Phương Dung công chúa (người chị) từ đền Ỷ La về đền Hạ. Ngày hôm sau, Ngọc Lân công chúa (người em) được rước từ đền Thượng về hợp tế tại đền Hạ.
Điểm đặc sắc và thu hút du khách nhất tại lễ hội này chính là tục chui qua kiệu Mẫu. Tương truyền, hành động này mang ý nghĩa cầu mong sức khỏe, hạnh phúc và may mắn. Đây là một nét văn hóa độc đáo, thể hiện niềm tin sâu sắc của cộng đồng vào các giá trị tâm linh. Với giá trị lịch sử và văn hóa to lớn, Lễ hội Đền Thượng, Đền Hạ, Đền Ỷ La đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2017. Sự công nhận này không chỉ là niềm vinh dự mà còn là động lực để Tuyên Quang tiếp tục bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội này.
Lễ hội Lồng Tông – Khát vọng mùa màng bội thu của đồng bào Tày
Lễ hội Lồng Tông, hay còn gọi là Lễ hội xuống đồng, là một trong những lễ hội quan trọng và lớn nhất của đồng bào dân tộc Tày tại Tuyên Quang. Lễ hội này thường diễn ra từ ngày mùng 4 đến 15 tháng Giêng âm lịch hằng năm, mang theo ước vọng về một mùa vụ bội thu, mưa thuận gió hòa và cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Lễ hội Lồng Tông không chỉ là dịp để cộng đồng thể hiện lòng biết ơn đối với thần linh, thiên nhiên mà còn là cơ hội để gắn kết cộng đồng, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
Tại lễ hội, các hoạt động văn hóa sôi động diễn ra, phản ánh đời sống sinh hoạt và phong tục tập quán của dân tộc Tày. Từ những màn hát Then say đắm lòng người, những điệu múa uyển chuyển cho đến các trò chơi dân gian mang tính cộng đồng cao như kéo co, tung còn, cày bừa, khai địa… Tất cả tạo nên một bức tranh văn hóa đa sắc màu, sinh động và đầy sức sống. Kiến trúc nhà sàn đặc trưng, trang phục truyền thống và ẩm thực độc đáo của dân tộc Tày cũng được giới thiệu và tôn vinh trong khuôn khổ lễ hội. Lễ hội Lồng Tông không chỉ mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc mà còn góp phần quan trọng vào việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Tày, đồng thời thu hút du khách đến với Tuyên Quang.
Đồng bào Tày trong Lễ hội Lồng Tông
Lễ hội Nhảy Lửa của người Pà Thẻn – Bí ẩn và linh thiêng
Lễ hội Nhảy Lửa là một di sản văn hóa phi vật thể độc đáo và mang đậm yếu tố bí ẩn, linh thiêng của đồng bào dân tộc Pà Thẻn, sinh sống chủ yếu tại xã Hồng Quang, huyện Lâm Bình. Lễ hội này thường được tổ chức vào dịp đầu năm, khi tiết trời se lạnh, với niềm tin rằng ngọn lửa thiêng sẽ xua đuổi tà ma, bệnh tật, mang lại sức khỏe và sự ấm no cho cộng đồng. Theo quan niệm của người Pà Thẻn, lửa là vị thần linh thiêng, mang lại sự sống và vượng khí.
Nghi thức chính của Lễ hội Nhảy Lửa là màn trình diễn của các thanh niên Pà Thẻn nhảy trên than hồng rực cháy. Dưới sự dẫn dắt của thầy mo và tiếng trống giục giã, các chàng trai Pà Thẻn với lòng dũng cảm phi thường sẽ nhảy múa, xoay vòng trên đống than nóng bỏng, thể hiện sự dẻo dai, sức mạnh và niềm tin mãnh liệt vào thần lửa. Lễ hội này không chỉ là một màn trình diễn độc đáo mà còn là một nghi lễ thiêng liêng, thể hiện khát vọng về một cuộc sống khỏe mạnh, sung túc và một mùa màng bội thu. Lễ hội Nhảy Lửa của người Pà Thẻn là minh chứng sống động cho sự đa dạng và phong phú của văn hóa các dân tộc Việt Nam.
Các Lễ hội Khác Góp Phần Làm Nên Sắc Màu Văn Hóa Tuyên Quang
Bên cạnh những lễ hội tiêu biểu kể trên, Tuyên Quang còn sở hữu một chuỗi các lễ hội đặc sắc khác, góp phần làm nên bức tranh văn hóa đa dạng và phong phú của vùng đất này.
- Lễ hội Khèn Mông Đồng Văn: Lễ hội này không chỉ là dịp để cộng đồng người Mông phát huy và bảo tồn văn hóa thổi khèn truyền thống mà còn là cơ hội để du khách trải nghiệm những giai điệu độc đáo, hòa mình vào không gian văn hóa đậm đà bản sắc. Lễ hội này thường gắn liền với các dịp kỷ niệm quan trọng của đất nước.
- Lễ hội Hoa Mộc Miên và Hoa Ban Khâu Vai: Lần đầu tiên được tổ chức, lễ hội này đã mang đến một không gian văn hóa độc đáo, tôn vinh vẻ đẹp của thiên nhiên và văn hóa địa phương, với chủ đề “Khâu Vai – nơi miền đá nở hoa”.
- Lễ hội Chùa Hương Nghiêm (Chùa Hang): Đây là một lễ hội tâm linh thu hút đông đảo du khách với nghi thức rước nước độc đáo và nhiều trò chơi dân gian.
- Lễ hội Chùa Hang Tuyên Quang: Lễ hội này là sự kiện văn hóa tâm linh quan trọng, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương tham dự. Điểm nhấn của lễ hội là nghi thức rước nước từ sông Lô về chùa để thực hiện nghi lễ cầu an, cầu cho mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an.
- Lễ hội Đền Thượng, Đền Hạ, Đền Ỷ La: Đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, lễ hội này tiếp tục thu hút du khách bởi các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc.
- Lễ hội Nhảy Lửa Pà Thẻn: Một trong những lễ hội độc đáo và huyền bí nhất, thể hiện bản sắc văn hóa của dân tộc Pà Thẻn.
- Lễ hội Động Tiên – Hàm Yên: Lễ hội này mang ý nghĩa cầu mong mùa màng bội thu và sức khỏe cho người dân.
- Lễ hội Đình làng Giếng Tanh: Một lễ hội truyền thống của dân tộc Cao Lan, mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc và góp phần bảo tồn văn hóa dân tộc.
- Lễ hội Hoa Tam Giác Mạch: Hằng năm, Tuyên Quang lại rực rỡ sắc hoa tam giác mạch, thu hút du khách đến chiêm ngưỡng và tham gia các hoạt động văn hóa đi kèm.
- Lễ hội “Mùa Vàng – Làng nhà Rêu”: Lễ hội này tôn vinh vẻ đẹp của mùa vàng và nét kiến trúc độc đáo của làng nhà rêu.
Những lễ hội này, dù lớn hay nhỏ, đều là những minh chứng sống động cho sự phong phú, đa dạng và bề dày văn hóa của Tuyên Quang. Chúng không chỉ là dịp để người dân địa phương bày tỏ lòng thành kính, cầu mong những điều tốt đẹp mà còn là cơ hội để quảng bá hình ảnh, con người và văn hóa Tuyên Quang đến với bạn bè trong nước và quốc tế.
Tầm quan trọng của Lễ hội Tuyên Quang trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa
Các lễ hội ở Tuyên Quang không chỉ đơn thuần là những sự kiện văn hóa giải trí mà còn đóng vai trò then chốt trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa của các dân tộc trên địa bàn tỉnh. Chúng là sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về cội nguồn, về những giá trị truyền thống tốt đẹp của cha ông. Thông qua các lễ hội, các phong tục, tập quán, nghệ thuật dân gian như hát Then, múa khèn, các điệu nhảy truyền thống, nghề thủ công mỹ nghệ… được trao truyền và gìn giữ.
Hơn thế nữa, các lễ hội còn là đòn bẩy quan trọng thúc đẩy phát triển du lịch Tuyên Quang. Lượng du khách đổ về Tuyên Quang ngày càng tăng trong các dịp lễ hội, mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho địa phương, tạo việc làm và cải thiện đời sống người dân. Các hoạt động quảng bá du lịch gắn liền với lễ hội cũng góp phần nâng cao hình ảnh và vị thế của Tuyên Quang trên bản đồ du lịch Việt Nam. Từ đó, Tuyên Quang không chỉ được biết đến với cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp mà còn là điểm đến hấp dẫn bởi di sản văn hóa phong phú và đa dạng.
Lời kết
Tuyên Quang, với kho tàng lễ hội phong phú và đa dạng, thực sự là một điểm đến lý tưởng cho những ai muốn khám phá chiều sâu văn hóa và tìm hiểu về đời sống tinh thần của các dân tộc Việt Nam. Mỗi lễ hội là một câu chuyện, một nét vẽ góp phần tạo nên bức tranh văn hóa Tuyên Quang đầy màu sắc và cuốn hút. Hiệp Hội Doanh Nghiệp Tuyên Quang luôn nỗ lực trong việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa này, đồng thời mong muốn lan tỏa tình yêu và sự hiểu biết về văn hóa Tuyên Quang đến với cộng đồng.
