Giữa lòng thành phố Tuyên Quang sầm uất ngày nay, vẫn còn đó những chứng tích lịch sử vang vọng, tiêu biểu là di tích thành cổ đã được công nhận là Di tích Quốc gia vào năm 1991. Tuy nhiên, một quan niệm sai lầm đã tồn tại dai dẳng trong nhiều năm: nhiều người tin rằng đây là thành do nhà Mạc xây dựng. Qua quá trình nghiên cứu và đối chiếu với các nguồn sử liệu chính thống, Hiệp Hội Doanh Nghiệp Tuyên Quang xin khẳng định rằng, thành cổ Tuyên Quang không phải là công trình của nhà Mạc.
Cổng Tây và Đoạn Tường Vuông: Những Hiện Vật Còn Sót Lại
Di tích thành cổ Tuyên Quang mà chúng ta thấy ngày nay bao gồm hai cổng chính là cổng Tây và một đoạn tường thành vuông góc với hai tuyến phố. Dù không còn nguyên vẹn, những dấu tích này vẫn là minh chứng quan trọng cho một thời kỳ lịch sử đã qua. Điều đáng nói là, trong nhiều tài liệu tuyên truyền và thậm chí trong công trình của một số nhà nghiên cứu lịch sử, thành cổ Tuyên Quang vẫn bị gán cho danh xưng “thành nhà Mạc”. Thậm chí, theo những lời tương truyền và truyền thuyết dân gian, thành này cùng với núi Thổ Sơn bên trong được nhà Mạc xây dựng chỉ trong một đêm vào năm 1592.
Minh Chứng Từ Chính Sử: Nhà Mạc Không Xây Thành Cổ Tuyên Quang
Để làm sáng tỏ vấn đề liệu thành cổ Tuyên Quang có thực sự thuộc về nhà Mạc hay không, việc tham khảo các bộ chính sử của Việt Nam là điều cần thiết. Các tác phẩm uy tín như Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn, Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú, Khâm định Việt sử thông giám cương mục của Quốc sử quán nhà Nguyễn, cùng với bộ Minh thực lục của Trung Quốc, đều cung cấp những thông tin giá trị.
Qua các tài liệu này, chúng ta thấy rằng, trong suốt 65 năm tồn tại (từ 1527 đến 1592), nhà Mạc đã có tới 4 lần tấn công lên Tuyên Quang nhưng đều thất bại. Phạm vi kiểm soát của nhà Mạc chủ yếu giới hạn từ phía bắc Thanh Hóa trở ra vùng đồng bằng và trung du Bắc bộ. Tuy nhiên, một dải đất phía tây Nghệ An, Thanh Hóa, vùng Thiên Quan (Tây Ninh Bình) cùng hai xứ Hưng Hóa và Tuyên Quang lại nằm ngoài tầm kiểm soát của họ. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, nhà Mạc chỉ tiến quân lên Tuyên Quang theo hướng châu Thu Vật (nay thuộc tỉnh Yên Bái), chứ không hề tấn công vào hướng huyện Phúc Yên (nay là thành phố Tuyên Quang, nơi có thành cổ). Lý do là vì khu vực này là đại bản doanh của Vũ Văn Uyên, người phù Lê chống Mạc, đồng thời là trung tâm kinh tế, văn hóa, quân sự, chính trị của nhà Lê và dòng họ Vũ. Việc chiếm được nơi này sẽ đánh dấu sự bình định hoàn toàn Tuyên Quang của nhà Mạc.
Các Trận Đánh Lịch Sử Và Minh Thực Lục
Có hai trận đánh quan trọng của nhà Mạc nhằm vào Tuyên Quang không được ghi chép trong sử sách Việt Nam nhưng lại được nhắc đến trong Minh thực lục. Trận đánh vào năm 1537 được ghi lại: “Ngày 6 tháng 9 năm Gia Tĩnh thứ 16 (9 tháng 10 năm 1537)… Văn Uyên là bầy tôi nhà Lê, do loạn Đăng Dung nên ra đóng quân tại Tuyên Quang, đánh nhau với Đăng Dung. Văn Uyên có 10.000 quân, sai cháu là Vũ Tử Lăng đóng trại tại cửa ải Thạch Long (còn gọi là gò Thạch Long) ở phía nam thổ châu Hạ Lôi, tỉnh Quảng Tây, nơi tiếp giáp thổ châu An Bình (Quảng Tây) và huyện Hạ Lang – Cao Bằng”. Trận đánh thứ hai vào năm 1538 tiếp tục được ghi chép: “Ngày 24 tháng 3 năm Gia Tĩnh thứ 17 (22 tháng 4 năm 1538), Vũ Văn Uyên đánh thắng Mạc Đăng Dung, chiếm được cửa quan cùng doanh trại. Lúc này con của Đăng Dung là Đăng Doanh đã lên thay Đăng Dung làm việc nước, mang binh đánh Văn Uyên nhưng không thắng…”.
Khâm định Việt sử thông giám cương mục cũng ghi lại trận đánh năm 1578: “Tháng 10 (1578) Vũ Công Kỷ đánh cho Mạc Ngọc Liễn đại bại ở Thu Châu. Ngọc Liễn… là tướng Tây đạo của nhà Mạc xâm lấn cướp bóc các châu huyện ở Tuyên Quang và Hưng Hóa, khi kéo quân đến châu Thu Vật, bị Thái phó Nhân Quốc Công Vũ Công Kỷ tung quân đánh mạnh: quân Mạc thua to rút về”. Đại Việt thông sử còn ghi lại trận đánh vào tháng 11 năm 1600: “Tháng 11, vua ta đổi niên hiệu là Hoàng Định thứ nhất, đại xá thiên hạ để yên nhân tâm… Bắt giết ngụy Vạn quận công. Kính Cung vẫn còn đóng giữ ở Kim Thành, sai Nam Quận công chiếm cứ Nam Xương, giết Uy Vũ hầu. Bọn ngụy Nhai quận, Cao quận chạy lên Đại Đồng đều bị Vũ Đức Cung giết chết”.
Những ghi chép này cho thấy, nhà Mạc dù có cố gắng nhưng không thể chiếm lĩnh Tuyên Quang, vậy thì làm sao họ có thể xây dựng thành cổ tại đây?
Sự Sụp Đổ Của Nhà Mạc và Tuyệt Nhiên Không Xây Thành
Vào năm 1592, trước sức ép tấn công mạnh mẽ của quân đội Lê Trịnh vào đồng bằng, Mạc Hậu Hợp đã buộc phải tháo chạy. Tuy nhiên, ông ta đã không chọn con đường Tuyên Quang, bởi lẽ khu vực này vẫn do dòng họ Vũ với 11 doanh trấn kiểm soát. Thay vào đó, Mạc Hậu Hợp chọn con đường qua ngả Kinh Bắc và cuối cùng bị bắt ở Phượng Nhỡn (nay thuộc tỉnh Bắc Giang) vào tháng 12 năm 1592. Trang 448 sách Đại Việt thông sử mô tả chi tiết việc bắt giữ Mạc Hậu Hợp khi ông ta đang ẩn mình tại một ngôi chùa. Vua nhà Mạc đã thua trận, bị bắt và bị hành hình, vậy thì làm sao có thể có việc chỉ đạo xây dựng một tòa thành đồ sộ chỉ trong một đêm?
Khẳng Định Nguồn Gốc Của Thành Cổ Tuyên Quang
Dựa trên những bằng chứng lịch sử rõ ràng và đáng tin cậy từ các bộ chính sử, có thể khẳng định một cách chắc chắn rằng: Di tích thành cổ Tuyên Quang không phải là công trình được xây dựng bởi nhà Mạc. Mọi suy đoán và truyền thuyết về việc nhà Mạc xây dựng thành cổ này đều không có cơ sở.
Thành Cổ Tuyên Quang: Dấu Ấn Thời Nguyễn Và Giá Trị Lịch Sử
Vậy thì, di tích thành cổ Tuyên Quang thực sự được xây dựng vào thời kỳ nào? Các nhà nghiên cứu lịch sử và dựa trên bằng chứng khảo cổ học chỉ ra rằng, phần lớn công trình thành cổ Tuyên Quang mà chúng ta còn thấy ngày nay có khả năng được xây dựng vào thời nhà Nguyễn. Đây là thời kỳ mà các công trình phòng thủ, quân sự được chú trọng xây dựng và củng cố tại nhiều địa phương trên cả nước. Việc này hoàn toàn phù hợp với bối cảnh lịch sử và nhu cầu phòng thủ, an ninh của triều đình Nguyễn.
Thành cổ Tuyên Quang, dù không phải là di tích của nhà Mạc, vẫn mang trong mình giá trị lịch sử và văn hóa to lớn. Nó không chỉ là một công trình kiến trúc quân sự mà còn là minh chứng cho sự đấu tranh bảo vệ bờ cõi, cho những biến động lịch sử đã diễn ra trên mảnh đất Tuyên Quang. Việc hiểu rõ nguồn gốc và lịch sử của thành cổ giúp chúng ta trân trọng hơn những giá trị di sản mà cha ông đã để lại, đồng thời giữ gìn và phát huy chúng cho các thế hệ mai sau.
Hiệp Hội Doanh Nghiệp Tuyên Quang luôn nỗ lực mang đến những thông tin chính xác và có giá trị, giúp cộng đồng hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa của quê hương.
