Tuyên Quang, một vùng đất cổ kính với bề dày lịch sử và bản sắc văn hóa đa dạng của các dân tộc, là cái nôi sản sinh và nuôi dưỡng một kho tàng văn học dân gian vô cùng phong phú. Từ những câu chuyện thần thoại, truyền thuyết, cổ tích đến ca dao, tục ngữ, vè, câu đố… tất cả đều là những di sản quý báu, phản ánh sâu sắc đời sống tinh thần, tư duy và hoàn cảnh lịch sử của người dân Tuyên Quang qua bao thế hệ. Hiệp Hội Doanh Nghiệp Tuyên Quang tự hào góp phần giới thiệu và bảo tồn những giá trị văn hóa độc đáo này.
Tục Ngữ Các Dân Tộc: Lời Hay Ý Đẹp Từ Đời Sống
Nổi bật trong kho tàng văn học dân gian Tuyên Quang là tục ngữ của các dân tộc thiểu số, đặc biệt là Tày, Dao, Cao Lan. Những câu tục ngữ này không chỉ đơn thuần là lời răn dạy con cháu về hiếu nghĩa, tình cảm gia đình mà còn chứa đựng tri thức về sản xuất, thời vụ. Điển hình như câu tục ngữ của dân tộc Cao Lan: “Thời nhịt phát, mấy toóc phôn/ Khẻng phủ, pây cộc lời” (Mùng tám tháng tư không mưa/ Bỏ bừa đi phát dọc), hay câu của dân tộc Tày: “Đăm nà noăng ngoảng á/ Khẩu bấu quá ngài chiêng” (Ve sầu kêu rồi mới cấy lúa/ Thóc đủ ăn chẳng quá tháng giêng), thể hiện sự gắn bó mật thiết giữa con người và thiên nhiên, thời tiết. Bên cạnh đó, còn có những câu tục ngữ mang tính giáo dục sâu sắc về đạo lý làm người như “Lui hú trụ đang” (Quần áo rách phải thơm) của dân tộc Dao, hay “Thon thư thon tắng thai/ Thon quai thon tắng ké” (Học chữ học đến chết/ Học khôn học đến già) của dân tộc Tày, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc học hỏi suốt đời.
Câu Đố Dân Gian: Trí Tuệ và Sự Tinh Tế
Những câu đố dân gian Tuyên Quang là minh chứng cho trí tuệ, sự khéo léo trong cách diễn đạt của người xưa. Thường được thể hiện qua các hình thức miêu tả, ví von, ẩn dụ, chúng đánh lừa người nghe một cách thú vị, đòi hỏi sự suy luận và liên tưởng. Các câu đố xoay quanh những sự vật, hiện tượng quen thuộc trong đời sống hàng ngày, như câu đố về hạt muối: “Ăn sống được/ Ăn chín càng ngon/ Gieo trồng không lên”. Hay câu đố về họp chợ: “Không mời khắc đến đậu/ Không đánh khắc tan tác”. Sự đa dạng trong cách diễn đạt còn thể hiện rõ qua câu đố về sấm của năm ngành Dao. Mỗi ngành lại có một cách diễn tả riêng biệt, từ “Thấy tiếng không thấy mặt” của người Dao đỏ, đến “Không gõ mà kêu” của người Dao Quần Chẹt, hay “Có tiếng kêu không có nước mắt” của người Dao Quần Trắng, cho thấy sự quan sát tinh tế và óc sáng tạo phong phú của người dân nơi đây.
Cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ của Tuyên Quang.
Ca Dao, Dân Ca: Tiếng Lòng Vang Vọng Khắp Xứ Tuyên
Kho tàng ca dao, dân ca của các dân tộc xứ Tuyên vô cùng phong phú, thể hiện tình yêu thiên nhiên, tình yêu lứa đôi tha thiết, tinh thần lạc quan và cả những lời chê trách thói hư tật xấu. Những làn điệu dân ca không chỉ là những vần thơ mượt mà mà còn gắn liền với đời sống lao động sản xuất và các nghi lễ tâm linh. Điển hình như ca dao dân tộc Tày: “Em như chim chích bên đường/ Anh như chim phượng vẫy vùng trời xanh”, hay câu hát của dân tộc Cao Lan: “Thấy hoa anh muốn lại gần/ Thấy cá dưới nước muốn dừng chân xem/ Thấy em anh muốn hỏi em/ Hỏi em đã định tơ duyên nơi nào?”. Những làn điệu ru con da diết của dân tộc Dao hay lời ca ngợi Sình Ca của dân tộc Cao Lan càng làm thêm vẻ đẹp mượt mà, sâu lắng cho văn hóa dân gian Tuyên Quang. Đặc biệt, “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam”, có sự đóng góp của Then Tày, Nùng Tuyên Quang, đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, khẳng định giá trị văn hóa độc đáo của vùng đất này.
Truyện Cổ Tích: Những Bài Học Về Lẽ Phải Và Cuộc Sống
Truyện cổ tích là một phần không thể thiếu trong văn học dân gian Tuyên Quang. Mỗi dân tộc lại có những câu chuyện riêng về loài vật, thần kỳ, địa danh, sinh hoạt, phản ánh cách con người Tuyên Quang xưa lý giải các hiện tượng tự nhiên và cuộc sống xung quanh, tạo nên một bức tranh văn hóa tâm linh sâu sắc. Nhiều câu chuyện mang yếu tố thần thoại, truyền thuyết như “Sự tích Ao Trời”, “Sự tích Thác Mưa Rơi”, hay “Sự tích đầm Mây” đã lý giải nguồn gốc địa hình, địa danh Tuyên Quang. Sự giao thoa văn hóa giữa các dân tộc cũng được thể hiện rõ nét qua những câu chuyện được nhiều dân tộc cùng kể như truyện “Lấy vợ Tiên”, chỉ thay đổi một vài chi tiết cho phù hợp với văn hóa của từng dân tộc.
Nhiều truyện cổ tích Tuyên Quang còn phản ánh cuộc đấu tranh kiên cường của người dân miền núi chống giặc ngoại xâm và áp bức cường hào. Những nhân vật như Khan Mạ, Cây vàng Tâm, Quằng, Thổ ty, nhà Lang… đại diện cho khát vọng tự do, đấu tranh cho lẽ phải, cho quê hương. Những câu chuyện về họ thể hiện trí tuệ, sự thông minh và tinh thần quả cảm của người dân vùng cao. Địa thế núi cao, sông sâu, cùng với sự giao thoa văn hóa đã góp phần tạo nên một hệ thống truyện cổ tích phong phú, độc đáo và mang đậm bản sắc của Tuyên Quang.
Nét đẹp văn hóa và con người Tuyên Quang.
Bảo Tồn Và Phát Huy Giá Trị Văn Hóa Dân Gian
Kho tàng văn học dân gian Tuyên Quang là một tài sản vô giá, thể hiện đời sống tinh thần phong phú, trí tuệ và khát vọng của các dân tộc. Tỉnh cần có những công trình sưu tầm, nghiên cứu sâu rộng và xứng tầm hơn nữa để bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa quý báu này. Việc gìn giữ và truyền bá văn học dân gian không chỉ góp phần làm giàu đẹp thêm kho tàng văn học dân gian của Việt Nam mà còn giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về cội nguồn, bản sắc văn hóa của dân tộc mình.
Thèn Hương – Bùi Thị Mai Anh
