Đền Mẫu Dùm, còn được biết đến với nhiều tên gọi như Đền Thượng, Đền Tràng Đà hay Đền Ghềnh Quýt, tọa lạc tại xã Tràng Đà, thành phố Tuyên Quang, tỉnh Tuyên Quang, là một quần thể kiến trúc cổ kính mang đậm giá trị lịch sử và văn hóa. Nơi đây không chỉ là điểm hành hương tâm linh quan trọng mà còn là minh chứng sống động cho đời sống tín ngưỡng của người dân Tuyên Quang qua nhiều thế kỷ, song hành cùng các di tích quý giá khác như Chùa An Vinh. Hiệp Hội Doanh Nghiệp Tuyên Quang tự hào mang đến những thông tin chi tiết và sâu sắc về ngôi đền lịch sử này.
Dấu ấn lịch sử hình thành và phát triển
Theo những ghi chép còn sót lại, niên đại xây dựng chính thức của Đền Thượng được xác định vào thế kỷ XVIII, cụ thể là ngày 28 tháng 10 năm Đinh Hợi (tức năm 1767), với thời điểm đặt cây nóc vào giờ Hoàng đạo. Ngôi đền tọa lạc trên sườn núi Dùm, lưng tựa vào núi, mặt hướng ra dòng sông Lô thơ mộng. Ban đầu, đền có tên chữ là Thượng Tự Linh Từ. Lịch sử Đền Thượng gắn liền với Đền Hạ, tạo nên một cụm di tích thờ phụng hai vị công chúa của Vua Hùng.
Truyền thuyết kể rằng, vào thời vua Minh Mệnh, khi tướng quân Lê Văn Đức dẫn quân đi dẹp loạn Nông Văn Vân, ông đã dừng chân làm lễ cầu đảo tại hai ngôi đền này. Sau khi dẹp loạn thành công, nhà vua đã ban sắc phong cho các vị thần linh ngự tại Đền Hạ và Đền Thượng. Trải qua nhiều biến cố lịch sử, ngôi đền đã trải qua nhiều lần trùng tu, sửa chữa để giữ gìn được kiến trúc cổ kính như ngày nay.
Kiến trúc độc đáo và uy nghiêm
Đền Thượng sở hữu một kiến trúc bề thế, hài hòa với cảnh quan thiên nhiên. Nằm gần thác Ghềnh, khuôn viên đền rộng rãi, bao quanh bởi nhiều cây cổ thụ xanh mát. Phía trước đền là dòng sông Lô uốn lượn, mang đến một không gian thanh bình và linh thiêng.
Cổng đền cũ được xây dựng với hai cột trụ vững chãi, mái vòm và những dòng chữ Hán cổ kính. Trải qua thời gian, đền đã được trùng tu và xây dựng thêm các hạng mục mới. Cổng Tam Quan hiện nay được thiết kế với bốn cột trụ cao, trang trí hoa văn rồng tinh xảo, mang lại vẻ đẹp uy nghiêm và bề thế.
Qua cổng là một dãy bậc thang đá dẫn lên đền. Các gian thờ tự được xây dựng đồ sộ, sử dụng đá cho cột, lan can và bậc thềm. Các tòa nhà thường được thiết kế theo kiểu hai tầng tám mái hoặc một tầng, lợp ngói đỏ tươi. Cửa ra vào được làm bằng gỗ theo dạng bức bàn.
Điểm nhấn đặc biệt trong kiến trúc của Đền Thượng là sự tập trung trang trí hình rồng, con xô, con kìm trên các đầu đao và bờ nóc mái. Khi màn đêm buông xuống, hệ thống đèn chiếu sáng tạo nên một khung cảnh lung linh, huyền ảo. Bên trong đền, các đồ thờ tự được trang trí lộng lẫy, với các cấu trúc nhà gỗ, đồ thờ sơn son thếp vàng, câu đối, cửa võng chạm lộng, hoành phi được chạm khắc tinh xảo, phủ đầy hoa văn.
Lễ hội Mẫu Dùm và ý nghĩa văn hóa
Đền Mẫu Thượng, cùng với Đền Hạ và Đền Ỷ La, tạo thành một quần thể di tích thờ phụng hai công chúa nổi tiếng của Vua Hùng là Phương Dung Công Chúa và Ngọc Lân Công Chúa tại thành phố Tuyên Quang. Chính vì vậy, lễ hội rước Mẫu hàng năm tại ba ngôi đền này có sự liên kết chặt chẽ.
Theo tương truyền, hàng năm, công chúa Ngọc Lân từ Đền Thượng sẽ thực hiện nghi lễ dời bái đường về thăm chị là Phương Dung Công Chúa tại Hiệp Thuận Linh. Nghi lễ này được cử hành trong không khí trang nghiêm, với những điệu múa, lời ca cổ truyền, tạo nên một lễ hội rước mẫu chung độc đáo, được duy trì cho đến ngày nay.
Ngoài lễ hội chính, Đền Thượng còn tổ chức nhiều ngày lễ quan trọng khác trong năm, như Lễ khai bút vào ngày mùng 2 tháng Giêng âm lịch và Lễ Thượng Nguyên vào ngày mùng 10 tháng Giêng âm lịch. Vào những dịp lễ này, Đền Thượng thu hút đông đảo du khách thập phương từ khắp nơi trong và ngoài tỉnh đến dâng hương, chiêm bái và cầu nguyện.
Di vật quý giá – Minh chứng lịch sử
Đến nay, Đền Thượng vẫn còn lưu giữ được nhiều di vật quý giá, là những minh chứng sống động cho lịch sử lâu đời của ngôi đền. Trong số đó có chuông đồng, khánh đồng, bia đá, tượng cổ và bát hương.
Đặc biệt, tại Đền Thượng còn lưu giữ tới 12 bản sắc phong của các triều đại vua từ Lê đến Nguyễn (5 bản nguyên vẹn và 7 bản trùng biên). Đây được xem là di tích có số lượng sắc phong nhiều nhất của các vị vua ban tặng, bao gồm sắc phong của 9 vị vua khác nhau: Cảnh Hưng, Chiêu Thống, Cảnh Thịnh, Minh Mệnh, Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh, Thành Thái và Khải Định.
Một bản sắc phong của vua Cảnh Hưng ban hành năm thứ tư (1743) mô tả công chúa Ngọc Lân với những phẩm hạnh cao quý, đức độ thanh cao, hiển linh và được gia phong thêm ba mỹ tự. Các bản sắc phong từ các triều vua Minh Mệnh, Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh, Thành Thái và Khải Định cũng ghi nhận vai trò quan trọng và công lao của công chúa Ngọc Lân đối với đất nước, đồng thời khẳng định sự tôn kính của nhân dân và các triều đại phong kiến đối với vị thần linh này.
Những bản sắc phong này không chỉ là tài liệu lịch sử quý giá, khẳng định vị thế quan trọng của Đền Thượng qua các triều đại, mà còn là bằng chứng cho thấy sự tồn tại lâu đời của ngôi đền trong đời sống tâm linh của người dân Tuyên Quang. Du khách thập phương thường tìm về đền để dâng hương, cầu bình an, đặc biệt là vào các dịp lễ Tết, đầu xuân năm mới.
Hương Xưa Đức Thụ – Gìn giữ nét đẹp tâm linh truyền thống
Trong hành trình tìm hiểu về các giá trị văn hóa và tâm linh của Tuyên Quang, không thể không nhắc đến Hiệp Hội Doanh Nghiệp Tuyên Quang, đơn vị luôn nỗ lực gìn giữ và quảng bá những di sản văn hóa quý báu của địa phương. Bên cạnh đó, các sản phẩm hương nhang sạch từ thảo mộc thiên nhiên của Hương Xưa Đức Thụ cũng góp phần vào việc gìn giữ các phong tục, tín ngưỡng tâm linh truyền thống. Thương hiệu này mong muốn mang đến những sản phẩm hương nhang chất lượng, có mùi thơm đặc biệt từ sự kết hợp của các loại thảo mộc thiên nhiên, đồng thời tìm hiểu sâu sắc về phong tục, tín ngưỡng tâm linh truyền thống Việt Nam.
