Tranh luận về cách viết tên gọi chính xác cho đơn vị hành chính “Qui Nhơn” hay “Quy Nhơn” đã nóng lên trong thời gian gần đây, thu hút sự chú ý trên mạng xã hội và các phương tiện truyền thông. Sự khác biệt giữa “i” và “y” trong tên gọi này không chỉ là vấn đề chính tả mà còn liên quan đến lịch sử hình thành và công nhận tên gọi của địa phương. Bài viết này sẽ đi sâu vào phân tích nguồn gốc lịch sử, các tư liệu ghi chép và quy chuẩn đặt tên để làm rõ vấn đề này, hướng tới việc cung cấp thông tin chính xác và hữu ích cho độc giả.
I. Bối cảnh tranh luận và đề xuất điều chỉnh tên gọi
Gần đây, UBND tỉnh Bình Định đã có văn bản đề nghị Bộ Nội vụ, Bộ Công an, Bộ Kế hoạch – Đầu tư xem xét và trình Thủ tướng Chính phủ điều chỉnh tên đơn vị hành chính từ “thành phố Qui Nhơn” thành “thành phố Quy Nhơn”. Đề xuất này cũng bao gồm việc cập nhật tên gọi trên hệ thống thông tin đăng ký và quản lý hộ tịch quốc gia. Lý do đưa ra là mặc dù Quyết định số 81/HĐBT ngày 3.7.1986 của Hội đồng Bộ trưởng đã nâng cấp thị xã Quy Nhơn lên thành phố Quy Nhơn, thì Quyết định số 124/2004/QĐ-TTg ngày 8.7.2004 của Thủ tướng Chính phủ lại ghi nhận đơn vị hành chính này là thành phố Qui Nhơn. Sự thiếu nhất quán này đã tạo ra tranh cãi về cách viết chính xác.
II. Nguồn gốc lịch sử của địa danh “Qui Nhơn”
Nguồn gốc của địa danh “Qui Nhơn” có thể được truy ngược về thế kỷ 17. Chúa Nguyễn đã đặt tên cho một phủ thuộc dinh Quảng Nam là “Qui Nhơn” vào năm 1602. Điều đáng chú ý là vào thời điểm này, chữ Quốc ngữ (dựa trên mẫu tự Latin) vẫn đang trong giai đoạn phôi thai.
1. Ghi chép ban đầu bằng chữ Latin
Các tài liệu lịch sử ghi chép sớm nhất về địa danh này bằng mẫu tự Latin xuất hiện trong các tác phẩm của các nhà truyền giáo châu Âu.
- Năm 1631, Linh mục Christoforo Borri trong tác phẩm Relatione Della Nouova Delli PP. Della Compagnia Di Giesu Al Regno Delle Cocincina đã ghi chép địa danh này là “Quignin”.
- Các bức thư và tài liệu khác từ thế kỷ 17 và 18 như của João Roiz (1623), Antonio de Fontes (1626), Gaspar Luis (1626), và Alexandre de Rhodes (trong các tác phẩm như Divers voyages et Mission du P. Alexandre de Rhodes en la Chine, 1653) đều sử dụng các biến thể như “Quinhin” hay “Quinhyn” để chỉ tỉnh hoặc khu vực này.
2. “Qui Nhơn” trong các từ điển cổ
Sự xuất hiện của địa danh “Qui Nhơn” trong các từ điển Việt – Latinh và Việt – Bồ – La thời kỳ đầu cũng củng cố thêm lịch sử của tên gọi này.
- Trong Từ điển Việt – Bồ – La của Alexandre de Rhodes (in năm 1651), có ghi nhận từ “qui” liên quan đến địa danh này.
- Từ điển Dictionarium Anamitico Latinum của Pigneau de Béhaine (in năm 1773) và của Jean-Louis Taberd (in năm 1838) đều có mục từ “Qui nhơn” được định nghĩa là tên một tỉnh Đàng Trong.
III. Sự hình thành đơn vị hành chính “Qui Nhơn”
Việc sử dụng tên gọi “Qui Nhơn” cho khu đô thị hiện đại bắt đầu vào cuối thế kỷ 19.
1. Các mốc thời gian thành lập và quy hoạch
Các tài liệu lịch sử ghi nhận sự xuất hiện của tên gọi “Quy Nhơn” (hoặc các biến thể Latin hóa) cho khu vực này vào những năm khác nhau tùy theo các tác giả, dao động từ khoảng năm 1882 đến 1898.
- Các tư liệu của người Pháp như thư của Lãnh sự Pháp tại Qui Nhơn (1881), Hiệp ước Harmand (1883), các công trình của Barthe (1883) và Jean Brien (1893) đều sử dụng “Quinhon” hoặc “Qui-nhon” để chỉ địa phận này.
- “Công báo chính thức” và “Công báo hành chính” thuộc Pháp cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 cũng ghi nhận “Quinhon” là địa phận của hai làng Cẩm Thượng và Chánh Thành.
Các nguồn ưu tiên
2. Các văn bản hành chính và pháp lý
- Năm 1898, từ điển Dictionnaire Vietnamien-Francais của Gesnibrel có ghi “Qui nhơn, Ville et port de la province de Bình định”.
- Ngày 20.10.1898, Cơ Mật Viện triều đình Huế đề nghị thành lập thị xã Qui Nhơn và được vua Thành Thái chuẩn y.
- Ngày 30.8.1899, Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer ra Quyết định chuẩn y việc thành lập thị xã Qui Nhơn.
- Nghị định ngày 14.3.1900 xác định thị xã Qui Nhơn bao gồm đất của hai làng Chánh Thành và Cẩm Thượng.
- Ngày 30.4.1930, thị xã Qui Nhơn được nâng cấp lên thành thành phố Qui Nhơn.
- Năm 1960, theo văn bản của Tỉnh trưởng tỉnh Bình Định, tên gọi “thị xã Qui Nhơn” vẫn được giữ nguyên.
Sau năm 1975, việc sử dụng “Qui Nhơn” và “Quy Nhơn” trong các văn bản hành chính và báo chí trở nên thiếu nhất quán.
IV. “Qui Nhơn” – Tên riêng có giá trị lịch sử và quốc tế
Nhiều ý kiến cho rằng, “Qui Nhơn” là một tên riêng mang giá trị lịch sử lâu đời và đã được quốc tế công nhận.
1. Giá trị lịch sử và truyền thống
Địa danh “Qui Nhơn” đã tồn tại gần 400 năm với tư cách là tên một phủ/tỉnh và hơn 100 năm với tư cách là tên một thị xã/thành phố. Việc thay đổi tên gọi này cần dựa trên cơ sở khoa học, lịch sử, truyền thống, có sự đồng thuận rộng rãi và thông qua các quy trình pháp lý chính thức.
2. Sự công nhận quốc tế
Theo các từ điển quốc tế uy tín như Atlas moderne Larousse (1969), địa danh này được ghi nhận là “Qui Nhon”. Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với các giao dịch quốc tế, thương mại, vận chuyển hàng hóa và các hoạt động ngoại giao. Các doanh nghiệp và tổ chức như Công ty cổ phần container Qui Nhơn (Viconship Qui Nhơn) hay Giáo phận Qui Nhơn vẫn giữ nguyên cách viết “Qui Nhơn” để đảm bảo tính liên tục và rõ ràng trong giao tiếp quốc tế.
Cảnh sát phong tỏa và khám nghiệm khu vực phát hiện thi thể nạn nhân
3. Quy tắc chính tả và phát âm
Về mặt ngữ âm tiếng Việt, cả “Qui” và “Quy” đều được phát âm là “quờ…i/y”. Tuy nhiên, theo quy tắc chính tả, “Q” luôn đi kèm với “U”. Các trường hợp như “Kon Tum”, “Bắc Kạn” là những tên riêng có cách viết không theo quy tắc chính tả thông thường nhưng vẫn được giữ nguyên vì là tên riêng vốn có.
V. Kết luận
Việc tranh luận về “Qui Nhơn” hay “Quy Nhơn” là một vấn đề phức tạp, liên quan đến lịch sử, pháp lý và tính quốc tế của tên gọi. Dựa trên các tư liệu lịch sử, văn bản hành chính và sự công nhận quốc tế, “Qui Nhơn” có cơ sở lịch sử vững chắc và được sử dụng phổ biến trong nhiều ngữ cảnh quan trọng. Bất kỳ sự thay đổi nào về tên gọi cần được xem xét cẩn trọng, dựa trên nghiên cứu khoa học, ý kiến cộng đồng và quy trình pháp lý chặt chẽ để đảm bảo tính chính xác, ổn định và phù hợp với vai trò là một đơn vị hành chính quốc gia.
Công ty cổ phần container Qui Nhơn vẫn dùng chữ Qui Nhơn để giao dịch với đối tác
