Đền Thượng, hay còn gọi là Đền Mẫu Dùm, tọa lạc uy nghiêm dưới chân đỉnh núi Dùm, mang trong mình vẻ đẹp thanh bình và linh thiêng giữa khung cảnh sông Lô uốn lượn, ôm trọn lấy ngôi đền như một dải lụa mềm mại. Nơi đây không chỉ là một di tích lịch sử văn hóa quốc gia mà còn là điểm hành hương tâm linh quan trọng, thu hút du khách thập phương tìm về. Bài viết này, được biên soạn bởi Hiệp Hội Doanh Nghiệp Tuyên Quang, sẽ đưa bạn vào hành trình khám phá sâu sắc về giá trị văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng của Đền Thượng Tuyên Quang.
Lịch Sử Hình Thành và Các Tên Gọi Của Đền Thượng
Ngôi đền cổ này, với tên gọi ban đầu là Đền Sâm Sơn hoặc Đền Tình Húc dưới thời Nguyễn, đã chứng kiến biết bao thăng trầm của lịch sử. Núi Dùm xưa kia được gọi là núi Sâm Sơn, thuộc thôn Viên Lâm, xã Tình Húc, tổng Bình Ca, huyện Hàm Yên. Truyền thuyết dân gian còn lưu giữ câu ca “Thượng thác Ghềnh, Hạ cầu Chả”, ám chỉ vị trí của Đền Thượng phía trên thác Ghềnh và Đền Hạ ở gần cầu Chả. Chính cái tên Đền Thượng đã gắn bó với nhân dân qua nhiều thế hệ cho đến ngày nay.
Cổng đền Thượng Tuyên Quang, một công trình kiến trúc cổ kính.
Nguồn Gốc Tín Ngưỡng và Sự Phối Thờ Tại Đền Thượng
Đền Thượng là một minh chứng cho tín ngưỡng thờ Mẫu cổ xưa, với niên đại được xác định sớm nhất qua sắc phong năm 1743, cùng thời với Đền Hạ. Khi tín ngưỡng thờ Mẫu ngày càng lan tỏa trong dân gian, nhân dân đã tôn thờ Mẫu Thượng Thiên và Mẫu Thoải, đồng thời đưa các hệ thống tượng Ngọc Hoàng, Long Vương, và Quan Hoàng vào phối thờ, tạo nên một không gian tâm linh đa dạng và phong phú.
Tương truyền, câu chuyện về hai công chúa nhà vua Hùng là Ngọc Lân (Mai Hoa công chúa) và Phương Dung công chúa (Quỳnh Hoa công chúa) đã gắn liền với sự hình thành của các ngôi đền này. Khi hai công chúa theo xa giá ngự đến vùng đất này, thuyền đã đỗ lại bên bờ sông. Trong một đêm mưa gió bão bùng, hai công chúa đã bay về trời, được nhân dân cho là điềm linh dị và lập đền thờ. Nơi thuyền các công chúa dừng chân được xây dựng thành Đền Hạ. Sau này, trong những năm tháng loạn lạc, tượng các công chúa đã được mang đi sơ tán đến Ỷ La. Khi giặc tan, đền Hạ được khôi phục, còn nơi sơ tán tượng công chúa đã trở thành Đền Ỷ La. Đền Thượng ra đời muộn hơn, sau khi Đền Hạ và Đền Ỷ La đã hiện hữu.
Theo quan niệm dân gian, hai vị công chúa này chính là hiện thân của con gái Long Vương. Đền Thượng thờ Ngọc Lân công chúa, còn Đền Hạ thờ Phương Dung công chúa, được tôn xưng là Mẫu Thoải theo sắc phong của triều đình xưa. Sự kết hợp này tạo nên một hệ thống tín ngưỡng độc đáo, phản ánh sự giao thoa giữa tín ngưỡng dân gian và các giá trị văn hóa truyền thống.
Kiến Trúc Độc Đáo và Kho Tàng Di Vật Cổ Tại Đền Thượng
Đền Thượng là một công trình kiến trúc cổ mang đậm dấu ấn của tín ngưỡng dân gian. Nơi đây lưu giữ nhiều di vật, hiện vật quý giá được chế tác từ đa dạng các chất liệu. Đặc biệt, bên trong đền còn bảo tồn nhiều văn bản, thư tịch Hán Nôm cổ xưa, bao gồm hoành phi, câu đối, và sắc phong, là những tư liệu vô giá cho việc nghiên cứu về văn hóa, lịch sử, và tín ngưỡng. Với những giá trị to lớn đó, Đền Thượng đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích Lịch sử Văn hóa Quốc gia vào năm 2015, khẳng định vị thế quan trọng của ngôi đền trong bản đồ di sản Việt Nam.
Toàn cảnh Đền Thượng Tuyên Quang với kiến trúc cổ kính và không gian thanh bình.
Dấu Ấn Lịch Sử Cách Mạng Tại Vùng Đất Linh Thiêng
Ngoài giá trị văn hóa và tâm linh, mảnh đất Tuyên Quang, nơi Đền Thượng tọa lạc, còn là cái nôi của truyền thống cách mạng. Nơi đây đã khắc ghi sâu đậm hình ảnh của Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại cùng nhiều sự kiện lịch sử trọng đại của dân tộc, từ Cách mạng Tháng Tám vang dội đến những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp đầy gian khổ. Những dấu ấn lịch sử này hòa quyện cùng giá trị tâm linh của Đền Thượng, tạo nên một quần thể di tích giàu ý nghĩa, là điểm đến lý tưởng cho những ai muốn tìm hiểu về lịch sử hào hùng và văn hóa đặc sắc của dân tộc Việt Nam.
Tuyên Quang: Điểm Hẹn Của Văn Hóa Tâm Linh và Lễ Hội
Khi đến với Tuyên Quang, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng cảnh sắc thiên nhiên tươi đẹp mà còn có cơ hội khám phá những giá trị văn hóa, lịch sử sâu sắc. Các di tích lịch sử – văn hóa, công trình kiến trúc nghệ thuật và các hoạt động văn hóa mang đậm bản sắc địa phương sẽ mang đến những trải nghiệm khó quên. Đặc biệt, các công trình kiến trúc cổ tại Tuyên Quang, với giá trị nghệ thuật và văn hóa tâm linh cao, cùng với tín ngưỡng Thờ Mẫu – một nét đẹp văn hóa tín ngưỡng của người Việt, tạo nên sức hút đặc biệt.
Ngày 23 tháng 01 năm 2017, Lễ hội rước Mẫu đền Hạ, đền Thượng, đền Ỷ La đã chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia. Đây là sự ghi nhận xứng đáng cho những giá trị văn hóa độc đáo mà các lễ hội này mang lại.
Cảnh lễ hội rước Mẫu tại Tuyên Quang, thể hiện nét đẹp văn hóa tín ngưỡng dân gian.
Đền Mẫu Thượng: Điểm Nhấn Tâm Linh Thu Hút Hàng Vạn Lượt Du Khách
Trong những năm gần đây, Đền Mẫu Thượng đã trở thành một điểm nhấn tâm linh quan trọng, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương trong hành trình du lịch văn hóa, hướng về cội nguồn. Mỗi năm, hàng chục ngàn lượt du khách từ khắp các tỉnh, thành trong cả nước đã hành hương tìm về đền để dâng hương kính Mẫu, vãn cảnh đền và nguyện cầu cho quốc thái dân an, cầu lộc, cầu tài, cầu bình an cho cuộc sống. Sự linh thiêng và uy nghiêm của Đền Thượng đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người Việt, góp phần gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
