Thu phí không dừng: Lợi ích thấy rõ nhưng vẫn quẩn quanh

Theo yêu cầu của Thủ tướng Chính phủ, chậm nhất tới ngày 31/12/2019, tất cả trạm thu phí BOT phải áp dụng công nghệ thu phí tự động không dừng (ETC). Tuy nhiên, tiến độ triển khai còn rất chậm, chưa đáp ứng yêu cầu đặt ra…

Ảnh minh họa

Có dán thẻ hay không thì vẫn phải dừng

Tính đến tháng 10/2019, mới chỉ có 800.000 thẻ/3,5 triệu xe ô tô dán thẻ thu phí không dừng sử dụng dịch vụ này, con số rất thấp sau 3 năm triển khai.

Theo phản ánh của nhiều tài xế, hiện nay khi đi trên mỗi tuyến đường của chủ đầu tư khác nhau, có trạm có thu phí không dừng, có trạm không, cho nên có dán thẻ hay không thì vẫn cứ phải dừng. “Rất nhiều tài xế chưa biết việc thu, mua phí, trả phí như thế nào để sử dụng dịch vụ trạm thu phí không dừng. Bản thân xe của tôi cũng đã dán thẻ E-tag, tưởng tiện lợi nhưng không hẳn vì đa số trạm tôi đi qua đều phải trả tiền mặt chứ không chấp nhận việc trả tiền qua thẻ”- một tài xế chạy xe khách tuyến Hà Nội – Nghệ An cho hay.

Anh Lê Thành Hưng (trú tại quận Hoàng Mai, TP. Hà Nội) cho biết, trong kỳ đăng kiểm vào cuối tháng 02/2019, ô tô của anh đã dán thẻ thu phí tự động không dừng. Tuy nhiên, từ đó tới nay anh chưa nộp tiền để sử dụng thu phí tự động không dừng vì còn nhiều băn khoăn. Anh Hưng tâm sự: “Muốn sử dụng thẻ thu phí tự động phải chuyển tiền vào tài khoản giao thông chỉ phục vụ trả phí, như vậy vừa lằng nhằng, vừa thiệt thòi cho chủ xe”. “Với những phương tiện đã mua vé tháng nếu dán thẻ E-tag có bị trừ từng lượt qua trạm hay không?”, anh Hưng đặt câu hỏi.

Đề cập việc dự án thu phí tự động không dừng bị chậm tiến độ, ông Nguyễn Văn Quyền – Chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô Việt Nam cho rằng, chủ xe muốn sử dụng thu phí không dừng phải nộp trước một khoản tiền vào tài khoản giao thông, mà tài khoản này chưa thể tích hợp với tài khoản ngân hàng. Trong khi tiền trong tài khoản giao thông không được tính lãi, thậm chí chưa sử dụng dịch vụ đã phải đóng tiền. Vậy với gần 3 triệu xe, số tiền nộp trước sẽ lên tới hàng nghìn tỷ đồng, số tiền đó ai hưởng lợi?

Ở một góc nhìn khác, chuyên gia giao thông Đào Việt Long cho rằng, với kiểu thu phí tiền mặt trực tiếp như hiện nay có thể xảy ra tình trạng gian dối, thiếu minh bạch tài chính của nhân viên thu vé hoặc gian lận khi chuyển từ nhân viên về công ty, từ công ty về ngân hàng… Chỉ khi thu phí không dừng, tiền thu được vào tài khoản ngân hàng thì mới minh bạch được số liệu.

Có thể thấy, nếu hệ thống thu phí không dừng không nhận được sự chung tay hưởng ứng của các chủ xe, tiếp tục để cơ quan Nhà nước ở thế đơn độc, thì những bức xúc về dự án BOT trong xã hội khó có thể khép lại trong thời gian tới.

Phương tiện dán thẻ quá thấp, nhà đầu tư nản lòng

Theo báo cáo mới nhất của Bộ GTVT, Dự án Thu phí tự động không dừng giai đoạn I theo hình thức hợp đồng BOO (Dự án BOO1), doanh nghiệp dự án (là Công ty cổ phần VETC) với 44 trạm thu phí (26 trạm trên Quốc lộ và 18 trạm trên cao tốc) hiện đã lắp đặt, vận hành 25/26 trạm trên Quốc lộ 1 và 13 trạm trên các tuyến quốc lộ khác.

Riêng 5 tuyến cao tốc do Tổng Công ty đầu tư phát triển cao tốc Việt Nam (VEC) quản lý chỉ có 1 tuyến cao tốc Cầu Giẽ-Ninh Bình lắp đặt thiết bị, dự kiến vận hành ngay trong năm 2019. 4 tuyến còn lại chưa triển khai được do thiếu vốn.

Đối với dự án giai đoạn 2 gồm 33 trạm (10 trạm trên Quốc lộ 1 và 23 trạm trên cao tốc và các tuyến khác), Bộ GTVT đã tổ chức đấu thầu rộng rãi quốc tế và đã lựa chọn Liên danh Tập đoàn Công nghiệp – Viễn thông Quân đội (Viettel) và một số doanh nghiệp về công nghệ là nhà đầu tư thực hiện dự án. Hiện nay Liên danh Nhà đầu tư đang hoàn thiện các thủ tục xin phép Thủ tướng Chính phủ thành lập doanh nghiệp dự án để triển khai các bước tiếp theo tuân thủ quy định.

Mặc dù, việc lựa chọn nhà cung cấp dịch vụ thu phí không dừng đã được Tổng cục Đường bộ hoàn thành từ tháng 5/2019, tuy nhiên đến thời điểm này nhà đầu tư chưa hoàn thiện thủ tục thành lập doanh nghiệp dự án theo quy định dẫn đến chưa đủ cơ sở pháp lý để thực hiện các bước tiếp theo… Với tiến độ thành lập doanh nghiệp dự án chậm như hiện nay, dự án có nguy cơ không hoàn thành đúng tiến độ theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ.

Đặc biệt, số lượng phương tiện dán thẻ (e-tag) và nộp tiền vào tài khoản giao thông để tham gia dịch vụ thu phí tự động không dừng mới đạt khoảng 800.000 thẻ/3,5 triệu phương tiện dán thẻ sử dụng dịch vụ thu phí không dừng đang là điểm nghẽn cơ bản của dự án.

Nguyên nhân do, chủ phương tiện vẫn có thói quen sử dụng tiền mặt trong khi việc thanh toán, nộp và quản lý tài khoản giao thông chưa được thuận tiện cho người sử dụng dẫn đến chưa khuyến khích được người dân tham gia dịch vụ. Việc bắt buộc các phương tiện chưa dán thẻ không được đi qua làn thu phí tự động không dừng mặc dù đã được triển khai nhưng vẫn cần có lộ trình và chế tài để thực hiện.

Do gặp các khó khăn, vướng mắc như trên, Nhà đầu tư dự án đã có các văn bản số  530/VETC-ĐT ngày 23/10/2019 và số 246/TASCO-ETC ngày 05/11/2019 đề xuất dừng triển khai dự án để chuyển giao cho nhà đầu tư khác hoặc Nhà nước nhận lại dự án để tiếp tục thực hiện.

Đề xuất này của doanh nghiệp triển khai dự án thể hiện rõ sự nản lòng, buông xuôi trong hơn 3 năm thực hiện Dự án thu phí không dừng nhưng không đạt hiệu quả như kỳ vọng. Tuy nhiên, Bộ GTVT đã không đồng thuận.

Thiếu giải pháp, lợi ích chỉ nằm trên giấy

Có lẽ, chưa có hệ thống dịch vụ nào trong lĩnh vực giao thông lại nhận được sự quan tâm đặc biệt của Thủ tướng Chính phủ như hệ thống thu phí không dừng (ETC). Với nỗ lực minh bạch hóa, lấy lại niềm tin của người dân đối với các dự án BOT giao thông, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành ngày 27/3/2017, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 07/2017/QĐ-TTg về việc thu phí dịch vụ sử dụng đường bộ theo hình thức tự động không dừng làm cơ sở pháp lý để tổ chức thực hiện.

Ngày 27/2/2018, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 06/CT-TTg về việc đẩy nhanh tiến độ triển khai thu phí dịch vụ sử dụng đường bộ theo hình thức điện tử tự động không dừng. Và 15 tháng sau, ngày 15/7/2019, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục ban hành Công điện số 849/CĐ-TTg nhằm đẩy nhanh tiến độ triển khai hệ thống thu phí giao thông đường bộ theo hình thức điện tử tự động không dừng.

Còn nhớ trước đó, tháng 3/2016, thời điểm chính thức triển khai Dự án Thu phí tự động không dừng giai đoạn I theo hình thức hợp đồng BOO (Dự án BOO1), doanh nghiệp dự án (là Công ty cổ phần VETC) đã nêu ra 8 lợi ích của ETC. Theo đó, có 4 lợi ích đối với nhà đầu tư BOT (tránh thất thoát, tiết kiệm chi phí xây dựng trạm, tiết kiệm nhân sự trạm thu phí, tiết kiệm chi phí in vé giấy) và 4 lợi ích đối với xã hội (giảm ùn tắc, giảm ô nhiễm; giảm tai nạn và giảm thanh toán bằng tiền mặt). Tư vấn của dự án lúc đó đã đưa ra con số về tổng lợi ích kinh tế – xã hội mà ETC mang lại cho đất nước: 3.400 tỷ đồng/năm.

Trên thực tế, có thể thấy các nhà đầu tư BOT không mặn mà hợp tác triển khai thu phí không dừng vì nhiều lý do liên quan đến hợp đồng kinh tế. Doanh nghiệp thực hiện dự án là Công ty VETC liên tục xin trả lại dự án. Tiến độ triển khai thu phí tự động không dừng khó có thể hoàn thành như Thủ tướng yêu cầu…

Đáng nói, sự thành bại của ETC lại không phụ thuộc việc hệ thống có được lắp đặt và vận hành trong thời gian bao lâu, mà phụ thuộc vào việc các chủ xe ô tô có dán thẻ e-tag để nạp tiền vào tài khoản và sử dụng dịch vụ thu phí không dừng hay không.

Được biết, Bộ GTVT đã đề nghị các địa phương yêu cầu các sở, ban, ngành và các doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh gương mẫu dán thẻ và tham gia dịch vụ thu phí không dừng đối với tất cả các phương tiện do mình quản lý để tăng cường hiệu quả hệ thống thu phí tự động không dừng.

Đồng thời, Bộ GTVT cũng hướng tới việc hoàn thiện kết nối liên thông tài khoản cá nhân tại các ngân hàng thông qua cổng thanh toán điện tử, ví điện tử nhằm tạo sự minh bạch, thuận lợi cho người sử dụng.

Có thể thấy, nếu như hệ thống thu phí không dừng không nhận được sự chung tay hưởng ứng của các chủ xe, tiếp tục để cơ quan Nhà nước ở thế đơn độc thì những lợi ích từ chủ trương thu phí tự động không dừng vẫn chỉ nằm trên giấy…

Đỗ Hùng (Tổng hợp)